De Nederlandse veehouderij staat er beroerder voor dan ooit. Vijftig jaar nadat de Europese landbouwpolitiek werd bedacht door onze Sicco Mansholt - allereerst om de landbouw te redden niet om hongerwinters te voorkomen - is de Nederlandse boer zo goed als failliet verklaard. Ieder jaar wordt minder geproduceerd, ieder jaar wordt minder geld verdiend. De Nederlandse boer houdt het voor gezien: hij stopt of vertrekt.
Hoe kon dat zover komen? Hoe zit het met boerenimago? En hoe zit het met hun toekomst? Maar ook: wat leidde tot de geldverslindende overproductie? Vanwaar de vele epidemieen. Waarom mag een protestantse boer geen land verkopen aan een katholiek? Wat doe je als de stront door de straten drijft? Wat is warme grond? En welke schade bracht de tragikomische millenniumbrief? Kortom, hoe werd Nederland van een agrarische reus een agrarische schurkenstaat?
Het boek Koehandel vertelt welke rol het ministerie, de politiek en de landbouworganisaties speelden, een ijzeren driehoek die met veertig jaar handjeklap het moreel verval van een sector inluidde.
Koehandel gaat ook over de boer en de burger, die soms broederlijk en soms noodlottig aan elkaar verbonden zijn.
Een hoofdrol in het verhaal van de boer is er voor Siebert. Net als duizenden andere jonge boeren staat hij voor de keuze om in een land dat niet meer van haar boeren houdt het melkveebedrijf van zijn vader over te nemen, of te stoppen met koeien melken. Dat zou betekenen dat hij een eind maakt aan een eeuwenoude traditie.
Koehandel volgt het lot van Siebert en zijn familie en schetst de naoorlogse geschiedenis en de toekomstscenarios van de Nederlandse landbouw; een ontluisterend beeld van een sector in nood.
Ga naar de inhoud .
Geef een reactie op het boek .
Koehandel is een uitgave van Uitgeverij Contact, en is te koop in de boekhandel. Maar ook te bestellen via de site van onder meer Bruna.
New keys can be found here:
Landbouw algemeen
Economie algemeen en landbouw
Dierenwelzijn
Nederlandse veehouders
Trouw dossier Crisis in de veeteelt
Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt
Veehouderij Europa
Rekenkamer rapport besteding EU plattelandsgeld
Toekomst veehouderij
Wereld Melkveehouderij Exposities
Natuurbeheer
Advies Raad voor het Openbaar Bestuur
Ruimtelijke ordening
Tien stellingen RO, Raad Landelijk Gebied
ANWB wil meer recreatiegbieden Randstad
Landbouwpolitiek
Minister Apotheker neemt ontslag (Min LNV)
Grondpolitiek Den Uyl (De Groene)
Marco van Kerkhoven (1969) is bioloog en wetenschapsjournalist.
Hij schrijft voor KIJK en FEMBusiness (corr. Brussel).
Eerder publiceerde hij Hooggeleerd Publiek!, over succesvolle projecten in de wetenschapscommunicatie.
In 1998 won hij de Ton Hoogenboomprijs.
Voor een afbeelding van de auteur klik hier .
Voor een afbeelding van de cover klik hier.
Verantwoording
Siebert bestaat echt, al is hij meer dan een persoon. Hij woont in de Randstad, maar ook in Drenthe, Friesland, Brabant, Canada, Polen en Frankrijk. Ik zocht hem daar op, maar kwam hem ook tegen in kranten, boeken en in televisie- en radioprogrammas. Siebert werd de acteur in mijn verhaal. In een glansrol vertolkte hij de overlevingsstrijd van al die jonge boeren die voor de onzekere keuze staan een boerenbedrijf over te nemen of dat juist niet te doen.
De geschiedenis dicteerde me alle feiten, en de genoemde voorvallen zijn waarheidsgetrouw. Sommige zaken heb ik naar mijn hand gezet. Post werd bijvoorbeeld in De Beer bezorgd door de posterijen vanuit Rozenburg, niet vanuit Hoek van Holland. De Maarten Doorn in het verhaal is mijn opa. Jarenlang voorzag hij de boeren in De Beer van scharen en garen. De post rondbrengen deed hij erbij, maar dan in het Westland. Verder werden boeren die ik amper kende tot vrienden gemaakt, en kreeg een leeg erf een suizende windmolen. Alles in dienst van het verhaal dat ik wilde vertellen. Die van de keuze tussen een onzekere toekomst als boer of een breuk met een familietraditie. Dat persoonlijke dilemma voor de jonge boer - van wezenlijk belang voor het voortbestaan van de landbouw in Nederland - heb ik neergezet zoals ik het zie.
Eerder schreef ik over landbouwzaken. Voor Koehandel kon ik daar soms uit putten. Een dossier over de Nederlandse vleesproductieketen in opdracht van het Voedingscentrum kwam van pas. Net als een artikel over ruimtelijke ordening dat verscheen in een vakblad voor het mkb. Over Europese landbouw schreef ik eerder in FEMBusiness, over XY-Inc in Intermediair, KIJK en Natuur & Techniek. Research voor de Brusselse regelgeving is gedeeltelijk uitgevoerd in samenwerking met de redactie van de RVU. Teksten en interviews dienden als informatiebron voor de documentaire Brussels lof en Haagse bluf die 3 december 2001 werd uitgezonden bij de RVU. Ter begeleiding van de documentaire schreef schreef ik een brochure met dezelfde naam.
Koehandel is met een journalistieke aanpak tot stand gekomen. Tussen de eerste ideeen en de laatste correctie zit drie jaar van onderzoek. Zwaar leunde ik op de deskundigheid van tientallen boeren, bestuurders en wetenschappers die ik in die jaren sprak. Van de literatuur en de geinterviewden is een lijst met namen opgenomen. Bronnen waar ik ook dankbaar gebruikt van maakte, zijn de dossiers van de kranten, onder meer NRC-Handelsblad, Trouw en Reformatorisch Dagblad. De abonnementen op de Boerderij en het landbouwtijdschrift Spil bleken onmisbaar, net als de online toegang tot verschillende persdatabanken en de dossiers van de Europese Unie. Bezoeken aan Nederlandse boeren in de Canadese provincie Ontario, bibliotheken in Brussel en Luxemburg en verschillende onderzoeksinstellingen, waaronder die van XY-Inc. in Colerado, bleken tijdrovende maar nuttige investeringen.
Veel dank ben ik verschuldigd aan Anneke, Frank, Jetske, Hetty en Hetty, Monique, Gert, Maarten, Rene, Mizzi, Linda, Renske, Suzanne, Ayaan, Eveline, Petra, Marcel, Selvino, Cindy en Bertram. Zij hielpen me met het ordenen van mijn gedachten en het redigeren van de tekst.
Speciale dank gaat uit naar Saskia. Zij las en herlas het manuscript, dat keer op keer verbeterde. Maar vooral koester ik haar engelengeduld, als ik me weer eens afzonderde en onbereikbaar voor haar was.
Ten slotte eer ik mijn studiegenoten van de landbouwschool. Zij zijn de boeren van nu. Voor mij was die school de opmaat tot de studies chemie en biologie en de invulling van journalistieke ambities. Met het schrijven van dit boek, vijftien jaar nadat ik het verplichte melkdiploma haalde, profiteer ik van de ervaring die ik destijds opdeed. Klasgenoten van toen hielden me al die jaren op de hoogte van het reilen en zeilen op een boerderij. Zonder hen had ik nooit kunnen opschrijven hoe het is om in Nederland veehouder te zijn, en wat het betekent om dat te willen blijven. Het boerengevoel schoot me weer te binnen toen ik opnieuw bij ze in de melkput stond. Want dat het verzorgen van een koe een zware verantwoordelijkheid is, weet je pas als je haar hebt aangeraakt. Een koe voelt een strootje op haar huid.
Marco van Kerkhoven
Brussel, januari 2005
Koehandel is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.
Siebert staat iedere dag om half zes op om de koeien te melken. Altijd, iedere morgen opnieuw, zonder uitzondering gaan honderd koeien door zijn handen. En s avonds herhaalt dat ritueel zich. Zijn vader deed het zo en zijn opa deed het zo. Geen veehouder ontkomt aan het tirannieke dagritme van de zwartbonte dames. Siebert is goed in wat hij doet. Met honderd koeien ben je in Nederland een beste boer, al komt die eer eigenlijk zijn vader toe. Siebert woont wel in het huis waar zijn ouders woonden en melkt de koeien, maar hij is niet de eigenaar van het bedrijf. Zijn vader Meindert bouwde het bedrijf op. Siebert is zijn opvolger, een van die tienduizend jonge boeren in Nederland die nog overwegen de boerderij van de familie voort te zetten.
Siebert en ik volgden dezelfde landbouwopleiding. Het vervolg op de Rijks Landbouw Winterschool, uit een tijd waarin nog alleen de wintermaanden voor school waren bestemd. In het voorjaar en de zomer konden op de boerderij geen handen worden gemist, want dan moest er worden gezaaid en gemaaid. Begin jaren tachtig doorliepen we samen de driejarige opleiding, onafscheidelijk en altijd in gesprek. Niet dat we het hadden over koeien of tractoren. We wisselden ideeen uit over politiek, vrouwen, muziek; alles waarover jongens praten. Na school namen we een biertje - de bezegeling van onze broederschap - en dan pas scheidden zich onze wegen. Ik bleef in de stad, hij ging naar het platteland.
Soms ging ik met Siebert mee naar de boerderij. Dan vertelde hij over vroeger, een tijd waarin de koeien nog op de deel stonden, de oude stal aan het huis. Daarna wees hij me op de nog glimmende melktank, de nieuwe melkruimte of de net verlengde ligboxenstal.
Siebert en ik waren in alle opzichten elkaars gelijken. Met een uitzondering: ik kwam uit de stad, hij kwam van het platteland. Ik dronk de melk van zijn koeien.
Siebert deed de landbouwschool om een moderne boer te worden, ik haalde mijn trekkerrijbewijs en melkdiploma om in elk geval een vak te leren.
Na de studie hielden we contact met elkaar. Siebert ging bij zijn vader werken en ik ging doorstuderen; iets technisch. Op onze eigen manier verdiepten we ons in het conflict tussen technologie en maatschappij. We hadden gespreksstof genoeg, want als een sector in de afgelopen vijftig jaar een technologische en sociale revolutie had doorgemaakt, dan was het wel de landbouw. Als burger en boer waren we mogelijk tegenspelers, maar dan toch tegenspelers in dezelfde geschiedenis.
Landbouw was het onbetwiste fundament onder de Nederlandse historie, zo nauw verweven met de overwinningen op het water, democratisering en welvaart. Sinds de zestiende eeuw heeft de landbouw in Nederland de cultuur en het landschap gedomineerd. Boeren vormden polderbesturen; het krieken van de democratie. Waterwerken moesten de huizen droog houden, maar zorgden vooral voor sappige groene weilanden. Nederland werd een land van melkveehouders. Gras en koeien bedekten de helft van het oppervlak en droegen in hoogtijdagen voor vijftig procent bij aan ons nationale inkomen. De Nederlandse landbouw produceerde met vereende kracht en werd de grootste landbouwexporteur in de wereld; boter, melkpoeder, kaas en kalfsvlees maakten van ons land een agrarische supermacht.
De Nederlandse boeren doorliepen de geschiedenis schouder aan schouder, met een uitgekiende boerenslimheid als kompas en de staat als onbetwiste herder. Herder en gulle gever, want had de boer het goed, had iedereen het goed; een gouden regel die tot gouden bergen moest leiden.
Maar als in een Babylonisch scenario doemde onheil op aan de horizon. Begin jaren zeventig - in de laatste eeuw van Nederlands eerste millenniumlustrum - werd de gouden regel ontmaskerd. Na vijfhonderd jaar opgaande lijn was het toppunt bereikt. Dit kon zo niet langer: onbeperkte productie had het leefmilieu verpest en de wereld opgezadeld met onzinnige torens afvalvoedsel. De landbouw werd onderwerp van felle politieke en maatschappelijke discussies.
Siebert en de andere boerenzoons en boerendochters op de landbouwschool realiseerden zich dat hun toekomst er heel anders zou gaan uitzien. Zij konden zich voorbereiden op een nieuw tijdperk, het tijdperk van de regels. En dat was wennen. Ook wennen was de nieuwe positie van de boer. Van burgerbondgenoot werd hij tegenstander. De veehouder was niet langer de gerespecteerde producent van melk en vlees, maar hij werd nu een vervuiler en een gifmenger genoemd. In de hitte van de strijd werden stallen met gaskamers vergeleken. Het gevecht bereikte zo een absoluut dieptepunt en het eeuwenoude contract tussen boer en burger werd ontbonden.
Siebert en ik waren tot vijanden gemaakt. Terwijl hij zijn eerste nieuwe tractor kocht en een lening afsloot om land te kopen, kreeg ik in de collegebanken les over over mestoverschot, stinkend grondwater en zure regen; die werelden waren niet langer verenigbaar. Siebert en ik verloren elkaar uit het oog.
Inhoud Koehandel
Sleutelmomenten in de naoorlogse geschiedenis van de Nederlandse veehouderij
De kennismaking
I Problemen
1 Regels, ruimte en rendement
II Oorzaken
2 De gouden jaren
3 Kolchoz Europa
4 Negen miljard broodjes gehakt
III Nederland
5 Het ministerie van Karbonade, Geitenwol en Paling
6 Ik boer dus ik besta
7 Warme grond
IV Toekomst
8 Tussen ketenregisseur en Groene Koe
9 Dutch Proud Farm 2020
Verantwoording
Vraaggesprekken in de periode 2000 - 2004
Bronnen
Interview Plein Publiek (radio)
Interview Desmet Live (radio)
Interview GPD kranten (Leidsch Dagblad, BNdeStem...)
Trouw
HP/DeTijd (28 januari)
reacties
Met dit formulier kunt u reageren op het boek koehandel. De reacties worden door de auteur persoonlijk beantwoord.
Maar de situatie zat me niet lekker. Was Siebert niet gewoon een ondernemer die zijn kansen greep, net als zijn vader en zijn vaders vader? En net als de automonteur, de bank en de multinationale supermarkt op de hoek? Was Sieberts gevecht wel een eerlijk gevecht; met welk recht mocht iemand hem een beul noemen of hem verwijten te leven als een ambtenaar op de subsidiecenten van de belastingbetaler? Iedereen profiteerde van het goedkope voedsel.
Ik besloot Siebert op te zoeken. Dat was eind jaren negentig, bijna tien jaar nadat we elkaar voor het laatst hadden gesproken. Weer raakten we diep in gesprek en weer dronken we bier, alsof er niets was veranderd. Maar dit keer was ook Siebert zelf onderwerp van ons gesprek. Ik wilde weten wat er in de voorgaande jaren met hem was gebeurd; wat hij voelde bij de verhalen dat hij maar moest maar vertrekken uit Nederland. Want naast de milieuproblemen, de overschotten en de dure subsidies, werd hij nu ook verantwoordelijk gehouden voor het schrijnende ruimtetekort. Met zeventig procent van het Nederlandse oppervlak in hun bezit, blokkeerden Siebert en zijn collega's de bloei van natuur, recreatiegebieden en huizenbouw. Een mooi moment dus om afscheid te nemen van boer Siebert, zoals we dat hadden gedaan van de looier, de sjouwer en de mijner.
Over twintig jaar zijn er geen boeren meer in Nederland, dat was het scenario.
Ik kon het niet geloven. Natuurlijk zag ik met eigen ogen dat boeren massaal vertrokken. Maar zij waren het geweest die land hadden gemaakt van de zee: welvarend en met droge voeten voor miljoenen. In het landbouwland Nederland lieten de weerbarstige en trotse boeren, die vijfhonderd jaar de elementen hadden weerstaan, zich toch niet aan de kant zetten door een ondankbare meute?
Maar Siebert was nog hier, dacht ik schielijk. Hij kon mij helpen te snappen wat de problemen waren en welke oorzaken daaraan ten grondslag lagen. Hij kon de boerenziel voor mij blootleggen, en me die andere scenarios van de toekomst schetsen. Want als de Nederlandse boer ten onder moest gaan aan zijn eigen succes - als Siebert met koe en al kon opkrassen - zou ik daarvan getuige zijn.
Vraaggesprekken in 2000 - 2004
Nicole Bakker, campagneleider Milieudefensie
Siemen van Berkum , econoom bij het Landbouw Economische Instituut en redacteur van Spil, tijdschrift over landbouw
Jan Bieleman , onderzoeker agrarische geschiedenis aan de Wageningen Universiteit en Researchcentrum, en auteur van Geschiedenis van de landbouw in Nederland 1500-1950 en in de serie Techniek in Nederland in de twintigste eeuw het thema Landbouw
Gerrit Braks , voorzitter van de Eerste Kamer, minister van Landbouw en Visserij Laurens Jan Brinkhorst, ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
Laurens Jan Brinkhorst , ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
Staf Depla , Tweede Kamerlid voor de PvdA, (o.m. ruimtelijke ordening en landbouw), oud-secretaris van het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt
Desmond Dinan , auteur Evere Closer Union en hoogleraar Europese Unie-studies
Gerard Doornbos , akkerbouwer, voorzitter van LTO-Nederland en voorzitter van de International Federation of Agricultural Producers (IFAP)
Franz Fischler , Eurocommissaris voor Landbouw, Plattelandsontwikkeling en Visserij
Beerd Flier, landbouwconsultant en biologisch vleesveehouder
Bob Goodlatte , Voorzitter Landbouwcommissie van het Amerikaanse Congres
Richard Griffiths , hoogleraar Europese Unie-studies, Universiteit Leiden
Tjeerd de Groot , auteur van het boek en proefschrift Dertien is een Boerendozijn, over de onderhandelingen in de Europese Raad van ministers van Landbouw
Wally Herger , boer en lid van de subcommissie Handel van het Amerikaanse Congres
Tjibbe Joustra , Secretaris-Generaal van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
Jacob Kol , macro-econoom Erasmus Universiteit en hoogleraar University of Westminster
Niek Koning , onderzoeker agrarische economie aan de Wageningen Universiteit en Researchcentrum en coauteur van Landbouwpolitiek en boerenbelang
Jan Mulder , europarlementarier voor de Europese Liberale Democraten (namens VVD), lid van de Begrotingscommissie en plaatsvervangend lid van de Landbouwcommissie
Ab Osterhaus, hoofd afdeling Virologie, Erasmus Universiteit Rotterdam
Jan Douwe van der Ploeg , hoogleraar rurale sociologie aan de Wageningen Universiteit en Researchcentrum
Peter Smeets , Alterra hoofd Landschap en Ruimtegebruik
Rene Sonneveld, veehouder, bedrijfskundige en lid van de landinrichtingscommissie Vechtstreek
Pieter ter Veer , Tweede Kamerlid voor de D66, voorzitter van de Vaste Kamercommissie voor Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
Cees Veerman , minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Jan Cees Vogelaar, veehouder, bestuurder en voorzitter van de LTO-vakgroep Veehouderij
Marijke Vos , Tweede-Kamerlid voor Groen-Links
Jouke de Vries , directeur van de Haagse vestiging van de Universiteit van Leiden en coauteur van de studies De salto mortale van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij en De ontpoldering van de Nederlandse Landbouw
Herman Wijffels , voorzitter van de Sociaal Economische Raad, voorzitter raad van bestuur Rabobank, voorzitter van Natuurmonumenten
Gerrie Andele, Kneedbaar landschap, kneedbaar volk, Thot 2001
Ton Baars en Albert de Vries, De boer als ervaringswetenschapper, Elsevier 1999
A. W. van den Ban, De rol van voorlichting en voorlichtingskunde in de samenleving, afscheidsrede hoogleraar Voorlichtingskunde aan de Landbouwhogeschool te Wageningen 1983
Frans Becker, Wim van Hennekeler, Monika Sie Dhian Ho, Bart Tromp (red), Zeven jaar paars, Wiardi Beckman Stichting, De Arbeiderspers 2001
A. Bekke en J. de Vries (red.), Tussen politiek en klantenkring, een onderzoek naar het functioneren van de Algemene Inspectie Dienst, ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij 1991
Hans Bekke, Jouke de Vries en Geert Neelen, De salto mortale van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, Samsom H.D. Tjeenk Willink 1994
Hans Bekke en Jouke de Vries, De ontpoldering van de Nederlandse landbouw, Het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij 1994 2000, Garant 2001
L. van Bemmel, P. den Hertog, J. van Ineveld en H. Vethman, De Randstad als regio van internationale allure, Stichting Maatschappij en Onderneming 1992
J. Bieleman, Geschiedenis van de landbouw in Nederland 1500 1950, Boom 1992
J. Bieleman, Landbouw en voeding, Techniek in de twintigste eeuw, Stichting Historie der Techniek, Walburg pers 2000
N. Bondt, L. Jansen en R. Hoste, Economie en welzijn op melkveebedrijven, Landbouw Economische Instituut 2001
Dirk Boon, Wetgeving dierenwelzijn, editie 1999-2000, Koninklijke Vermande 1999
Peter Bootsma en Willem Breedveld, De verbeelding aan de macht, Het kabinet Den Uyl 1973 1977, SDU 2000
Piet Borst, Prusiner and his prions, NWO/Huygenslezing 1996
Dominique Bourg, Lhomme Artifice, Gallimard 1996
Jose Bove en Francois Dufour, interviewed by Gilles Luneau, The world is not for sale, farmers against junk food, Verso 2001
G. J. M. Braks, Dringen om de ruimte, Beverforde betoog 2001, Provinciehuis Zwolle 19 januari 2001
C. Crombach (red.), In het laboratorium van de Nederlandse landbouw, Pudoc Wageningen 1984
Wim Deams, Eerst de koe, nu de mens? in EOS, juli-augustus 2001
J. Dekkers, H. van der Plas, D. Vuijk, Programme Committee on Agricultural Biotechnology, Agricultural Biotechnology in focus in the Netherlands, Puduc Wageningen 1990
Alfred van Dijk, Van eigen bodem, de permanente revolutie in agrarisch Nederland, Uitgeverij Uniepers 1987
Alfred van Dijk, De boer, de koe en onze zuivelindustrie, Elsevier 1983
Jared Diamond, Guns, germs and steel, A short history of everybody for the last 13,000 years, Vintage 1998
Herman Diederik, Thomas Lindblad en Boudien de Vries (red.) Het platteland in een veranderende wereld, boeren en het proces van modernisering. Essays voor het afscheid van H de Vries, hoogleraar Economische en Sociale Geschiedenis in Leiden, Uitgeverij Verloren 1994
Desmond Dinan, Ever closer union, Macmillan, London 1999
Leo Douw en Jaap Post (red.), Kracht door verandering, De ontwikkelingen van de Nederlandse agrosector; achtergronden en perspectief, Landbouw Economische Instituut 2000
Europees landbouwbeleid in de maak, Mansholts eerste plannen, 1945-1953, Historia Agriculturae XX, Nederlands Agronomisch- Historisch Instituut, Groningen 1989
From bad to worse, down on the farm, The Economist, 1 maart 2001
J. Frouws, R. van Broekhuizen, Ontwikkelingen in de Nederlandse veehouderij, Rathenau Instituut 2000
Jaap van Ginneken, Breinbevingen, Boom 1999
Tjeerd de Groot, Dertien is een boerendozijn, Onderhandelingen in de Raad van ministers van Landbouw over hervormingen van het Europees landbouwbeleid, Eburon, Delft 1997
Maarten Hajer en Femke Halsema, Land in zicht!, een cultuurpolitieke visie op de ruimtelijke inrichting, Uitgeverij Bert Bakker / Wiardi Beckman Stichting 1997
H. Heinze, J. Kuilman, J. Bokhorst en D. Sch�fer, Zestig jaar Loverendale, 1926 1986, de geschiedenis van een pionier in de biologisch-dynamische landbouw, Cultuurmaatschappij Loverendale
Eric Hobsbawm, Een eeuw van uitersten, de twintigste eeuw 1914 1991, Het Spectrum 1995
C. de Hoog, Partnerselectie bij huwelijkssluiting in Nederland, proefschrift Landbouw Universiteit Wageningen 1982
J. de Hoogh en H.J. Silvis (red.), EU-landbouwpolitiek, van binnen en van buiten, Wageningen Pers 1996
John Humphrys, The great food gamble, What we are doing to our food and how it affects our health, Coronet 2001
Jaarverslagen Sobel, Rendac en sociaal jaarverslag ministerie van Landouw, Natuurbeheer en Visserij
Peter de Jaeger, Hoe verder boeren, twaalf gesprekken met wijkers, groeiers en vernieuwers, de Geus 1998
Gerard Jansen en Hilde Lambrechts, De ziekte van Creutzfeldt-Jakob en het verband met bse, Strengholt 2001
Arendo Joustra, Het hof van Brussel, Prometheus 1997
J. Keisers, Geschiedenis van de Afdeling Haarlemmermeer van de Hollandsche Maatschappij van Landbouw 1958 1992, Afdeling Haarlemmermeer van de Hollandsche Maatschappij van Landbouw 1995
C. C. Klijnhout, Moderne landbouwpolitiek, Agon Elsevier 1965
W. Koppens en J. Vlaming, De groene sector in Nederland, algemene economie en recht, Wolters-Noordhoff 1986
Pieter Gerrit Kroeger en Jaap Stam, De rogge staat er dun bij, macht en verval van het CDA 1974 1998, Uitgeverij Balans 1998
Oscar van der Kroon, Ministerie in crisis, over visfraude, milieubehoud en boerenbelang, L.J. Veen 1994
H. Labohm, Europa in het post-Delors-tijdperk, Stichting Maatschappij en Onderneming 1997
Land in de maak, landschap tussen verleden en toekomst. Nationaal Archief, Waanders Uitgeverij 2003
J. Linthorst Homan, Europese landbouwpolitiek, Van Gorcum & Comp. Assen 1950
Mad cow disease, a source of wisdom? Themanummer RTD-info, Europese Commissie april 2001
Geert Mak, Hoe God verdween uit Jorwerd, Atlas 1996
Sicco Mansholt, De Crisis, Contact/Tijdsdocumenten, 1974
Marcel Mazoyer en Laurence Roudart, Histoire des agricultures du monde, du n-olithique a la crise contemporaine, Editions du Seuil, 1997
G. Minderhoud, De Nederlandse landbouw, herdruk door Vereniging voor Landbouwgeschiedenis, 1999. Oorspronkelijke uitgave van de Volksuniversiteit Bibliotheek, uitgeverij De Erven F. Bohn 1952
H. van der Molen e.a., Omstreden landbouw, Het Spectrum 1978
Naar de geest of naar de letter, Circle for Rural European Studies, Wageningen 1996
Het Nationaal Vastgoed Debat 1999, Nederlandse Vereniging van Makelaars Bedrijfs Onroerend Goed 1999
Andrew OHagan, The end of British Farming, LRB Book 2001
De opkomst van de steden van Holland, Stichting Maatschappij en Onderneming 1997
Jan Douwe van der Ploeg, De virtuele boer, Van Gorcum 1999
Stanley B. Prusiner, Mad cows, cannibals and prions, NWO/Huygenslezing 1996
Lucas Reijnders, Het boerenbedrijf in de Lage Landen, Geschiedenis en toekomst, Van Gennep 2002
Gerard Rutte en Ad Menken, De kracht van melk, Fontijn 2001
Eric Schlosser, Fast Food Nation, what the all-American meal is doing to the world, Allen Lane / The Penguin Press 2001
Paul Schnabel, Waarom blijven boeren? Over voortgang en be�indiging van het boerenbedrijf, Sociaal en Cultureel Planbureau 2001
Ton Sch?nwetter, Handelsman in vee en vlees, De belevenissen van Louis de Wijze, SDU 1999
Ruud Stokvis, Concurrentie en beschaving, ondernemingen en het commercieel beschavingsproces, Boom 1999
H. Silvis, C. van Rijswick en A de Kleijn, EU agricultural expenditure for various accession scenarios, Landbouw Economische Instituut 2001
Jan Paul Smit (Herman Verbeek), Duistere machten, Cargill en andere agro-concerns bedreigen de boeren, de wereld, ons eten, Agri & Cultuur 2000
Tachtig jaar Boerderij, De toekomst van de landbouw ligt in het verleden, Boerderij 1995
J. Terlouw e.a., Eten & genen, een publiek debat over biotechnologie en voedsel, verslag van de Commissie Terlouw, Tijdelijke commissie biotechnologie en voedsel 2002
Pieter Terpstra, Honderd jaar Friese landbouw, Uitgeverij M. A. van Seijen
K. Tjepkema, Hoe boeren het bolwerken, De Friese landbouwco?peraties 1945- 1985, Instituut voor landbouwco?peraties in Friesland 1986
M. Tracy, Government and agriculture in Western Europe, 1880-1988, New York 1989
Kees Versteegh, De honden blaffen, waarom het CDA geen oppositie kan voeren, Uitgeverij Bert Bakker 1999
Arend J. Voortman, Strijd en overleg, arbeidsverhoudingen en sociaal beleid in de agrarische sectoren 1945 1995, Klanderman Ruurlo 1996
Jan de Vries, Sa buorke de C.A.F., driekwart eeuw aan- en verkoopco?peraties in Friesland, De Cooperatieve Aan- en verkoopvereniging voor de landbouw in Friesland, datum onbekend
Jouke de Vries, Grondpolitiek en kabinetscrisis, proefschrift Universiteit Leiden 1989
Jouke de Vries en Tjeerd de Groot, Europa en de Nederlandse landbouw (in: P. t Hart, M. Metselaar, B. Verbeek, Publieke besluitvorming, Den Haag, VUGA 1995)
D. Vuijk, J. Dekkers, H. van der Plas, Developing agricultural biotechnology in the Netherlands, Programme Committee on Agricultural Biotechnology, Puduc Scientific Publishers 1993
Frank Westerman, De Graanrepubliek, Atlas 1999
Eelke Wielinga, Netwerken als levend weefsel, Een studie naar kennis, leiderschap en de rol van de overheid in de Nederlandse landbouw sinds 1945, Uitgeverij Uilenreef 2001
Ian Wilmut, Keith Campbell en Colin Tudge, De tweede schepping, het schaap Dolly en het tijdperk van de biotechnologie, De Arbeiderspers 2001
J de Wit, Correcties op de eeuwgrens, Van Gorcum 1957
John W. Young, Churchills No to Europe: The Rejection of European Union By Churchills Post-War Government 1951-1952
Agrarisch plan Noord-Holland, Centrale commissie voor het agrarisch plan voor Noord-Holland 1959
Archieven van Agriholland, ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit (online)
Archieven van de Europese Commissie en het Europees Parlement in Brussel en Luxemburg
Archieven van NRC Handelsblad, Trouw en de Volkskrant
Atlas ontwikkeling landbouw, Onderzoek in opdracht van het Ministerie van VROM en de Rijksplanologische Dienst, J. Hillebrand en B. Koole, Landbouw Economische Instituut 1999
De Boerderij, jaargangen 2000, 2001, 2002, 2003, tot februari 2004
Landbouw-Economisch Bericht 2000, 2001, 2002. Landbouw Economisch Instituut, 2000, 2001, 2002
Natuurbeleidsplan 1990, Regeringsbeslissing onder verantwoordelijkheid van de minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij G.J.M. Braks, ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij 1990
Open land, groene steden, toekomstwaarde in de ruimtelijke ordening, Partij van de Arbeid 2001
Parels van vernieuwend waterbeheer, Commissie Waterbeheer 21e eeuw, Ministerie van Verkeer en Waterstaat 2001
Prive archief Sicco Mansholt en familie, 1858 1995, Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam
Ruimte maken, ruimte delen, Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening, Ministerie van VROM en de Rijksplanologische Dienst 2001
The single act and Europe, a moment of truth, Jacques Delors, 9th Jean Monnet Lecture, European University Institute, Florence 21 November 1986
Voedsel en groen, het Nederlands agro-foodcomplex in perspectief, ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij 2000